Wścieklizna wirus – co musisz wiedzieć

Czym jest wirus wścieklizny?

Wirus wścieklizny to groźny patogen z rodzaju Lyssavirus, wywołujący śmiertelną chorobę neurologiczną. Jako wirus neurotropowy, jego celem jest przede wszystkim układ nerwowy, a charakterystyczny, pałeczkowaty kształt (ok. 75-80 nm średnicy i 120-300 nm długości) ułatwia mu infekowanie komórek nerwowych i ekspansję w organizmie gospodarza.

Do zakażenia dochodzi najczęściej poprzez kontakt ze śliną chorego ssaka, głównie w wyniku ugryzienia, choć wirus może wniknąć do organizmu także przez oślinienie uszkodzonej skóry lub błon śluzowych (np. oczu czy jamy ustnej). Gdy już znajdzie się w organizmie, patogen atakuje komórki nerwowe, blokując receptory acetylocholinowe, co nieuchronnie prowadzi do postępujących i nieodwracalnych zaburzeń. Głównym rezerwuarem wirusa w przyrodzie są zarówno dzikie ssaki (m.in. lisy, nietoperze, wilki), jak i zwierzęta domowe (przede wszystkim nieszczepione psy i koty).

Jak dochodzi do zakażenia wścieklizną?

Wirus wścieklizny jest nietrwały poza organizmem gospodarza – szybko ulega zniszczeniu pod wpływem wysychania czy promieni słonecznych. Dlatego do zakażenia niezbędny jest bezpośredni kontakt śliny z raną lub błoną śluzową, a ryzyko transmisji przez skażone przedmioty pozostaje znikome.

Objawy wścieklizny — jak je rozpoznać?

Objawy wścieklizny pojawiają się po okresie inkubacji i można je podzielić na trzy fazy:

1. Faza zwiastunowa (prodromalna) – trwa kilka dni i obejmuje objawy niespecyficzne:

2. mrowienie, pieczenie lub ból w miejscu zakażenia,

3. symptomy grypopodobne (gorączka, ból głowy, osłabienie).

4. Faza ostra (neurologiczna) – charakteryzuje się gwałtownymi objawami ze strony układu nerwowego, takimi jak pobudzenie psychoruchowe, wodowstręt (hydrofobia), aerofobia (lęk przed ruchem powietrza) i światłowstręt.

5. Faza porażeń (końcowa) – dochodzi do postępującego paraliżu, śpiączki i ostatecznie zatrzymania krążenia oraz oddychania. Na tym etapie choroba jest już nieodwracalna i w 100% śmiertelna.

Okres inkubacji wścieklizny

Okres inkubacji wścieklizny, czyli czas od zakażenia do wystąpienia pierwszych objawów, jest bardzo zróżnicowany. Zazwyczaj trwa od 1 do 3 miesięcy, choć znane są skrajne przypadki – od kilku dni do nawet kilkunastu lat.

Długość okresu inkubacji zależy od kilku czynników:

• Lokalizacja rany – im bliżej mózgu (np. na twarzy, szyi), tym krótszy czas.

• Ilość wirusa – większa dawka patogenu skraca okres wylęgania się.

• Głębokość i rozległość rany – ułatwiają wirusowi wniknięcie do organizmu.

Podczas inkubacji wirus najpierw namnaża się w komórkach mięśniowych w pobliżu rany, a następnie wędruje wzdłuż nerwów do mózgu. Ten bezobjawowy okres to jedyny moment, kiedy można zastosować skuteczną profilaktykę poekspozycyjną.

Profilaktyka i leczenie wścieklizny

Gdy pojawią się objawy neurologiczne, wścieklizna staje się chorobą nieuleczalną i w 100% śmiertelną, a jedyną formą pomocy jest już tylko opieka paliatywna. Dlatego najważniejsza jest profilaktyka poekspozycyjna (PEP), zastosowana natychmiast po kontakcie z potencjalnie zakażonym zwierzęciem.

Profilaktyka poekspozycyjna (PEP) polega na natychmiastowym podjęciu następujących kroków:

1. Dokładne umycie rany: Ranę należy niezwłocznie i starannie myć wodą z mydłem przez co najmniej 15 minut, a następnie zdezynfekować.

2. Natychmiastowa konsultacja lekarska: Niezbędna jest wizyta u lekarza, który oceni ryzyko i zdecyduje o dalszych krokach.

3. Szczepienie przeciw wściekliźnie: Podaje się serię szczepionek, aby pobudzić organizm do wytworzenia własnej odpowiedzi odpornościowej.

4. Podanie immunoglobuliny (surowicy): W przypadkach wysokiego ryzyka (np. głębokie rany na twarzy) podaje się gotowe przeciwciała, które natychmiast zaczynają neutralizować wirusa.

Wścieklizna w Polsce i na świecie

W Polsce, dzięki wieloletnim i konsekwentnym programom profilaktycznym, od lat nie odnotowano przypadków wścieklizny u ludzi. Działania, które pozwoliły opanować chorobę, to przede wszystkim:

• Szczepienia dzikich lisów: Regularne akcje zrzucania szczepionek doustnych dla lisów, będących głównym rezerwuarem wirusa w kraju.

• Obowiązkowe szczepienia psów: Prawny wymóg corocznego szczepienia psów domowych.

Na świecie sytuacja wygląda jednak znacznie poważniej – wścieklizna pozostaje ogromnym zagrożeniem, zwłaszcza w Azji i Afryce, gdzie co roku z jej powodu umierają dziesiątki tysięcy osób. Głównym źródłem zakażeń dla ludzi są tam psy, co jest bezpośrednim skutkiem braku powszechnych programów szczepień.

Dlatego należy zachować szczególną czujność podczas podróży do regionów, gdzie choroba występuje endemicznie. Unikanie kontaktu z nieznanymi zwierzętami pozostaje podstawową zasadą profilaktyki na całym świecie, ponieważ lokalne sukcesy nie niwelują globalnego zagrożenia.